Double Indemnity

In 1944 kwam de klap. De jaren ervoor suste Hollywood het publiek met (doorgaans uitmuntende) melodrama's of monterden de studio's het moreel op met heldhaftige scènes van de overzeese troepen in hun strijd tegen het Derde Rijk. Maar als bij toverslag greep er een kentering plaats. Een rist Midden- en Oost-Europese immigranten capteerden feilloos de sociologische cesuur die zich met rasse schreden voltrok in de Amerikaanse maatschappij en hoofdzakelijk in de Golden State van Californië. 'Double Indemnity' gaf het startschot voor de ommekeer, zorgde voor de culturele legitimering van een nieuw soort narratie en beeld. De film dook in de lange, donkere nacht van de menselijke ziel. Deze misogyne sage over dood en bedrog ontpopte zich als de eerste noir blockbuster.

De aanval op Pearl Harbor rukte de Verenigde Staten bruusk uit het isolationisme. Op 8 december 1941 verklaarde Amerika de oorlog aan Japan, op 11 december reageerde Duitsland door op zijn beurt Amerika de oorlog te verklaren. Dit leidde onmiddellijk tot een gigantische activiteit in de VS, die op enorme schaal de oorlog begon voor te bereiden. Het stuurde een kolossale troepenmacht richting Europa en Oost-Azië. Binnen de VS ontwikkelde zich een nooit geziene migratie van arme, werkloze blanken en Afro-Amerikanen naar de wapenfabrieken aan de Oostkust. Raciale en etnische conflicten barstten los. Door de gebrekkige huisvesting in deze uitdeinende metropolen verpauperde de streek tot een microkosmos van klassengeschillen en rassengeweld. Muiterij stak de kop op en sprong over naar Detroit en Harlem. Het tekort aan mannelijke arbeidskrachten in andere sectoren vingen de autoriteiten op door massaal vrouwen aan het werk te zetten. Hierdoor wonnen ze voor het eerst financiële onafhankelijkheid, een diepe breuk met het patriarchale verleden van de Amerikaanse maatschappij. De belangrijkste economische genderverschuiving was hiermee een feit.

Het zuidelijke deel van Californië lag geografisch het dichtst bij de agressor. In 1942 bestookten Japanse duikboten de missieposten van Santa Barbara. Een jaar later bereikte de oorlogshysterie er haar hoogtepunt wegens een vermeende Japanse aanval met zenuwgas. 350.000 gasmakers werden uitgereikt. Tussen de opnamestudio's in Hollywood werd luchtafweergeschut geposteerd.

Tegen deze achtergrond produceerde Paramount Pictures 'Double Indemnity'. Een script hard als diamant, zonder de minste toegeving aan sentimentaliteit. Het noodlot hangt als een ondoordringbare condensatie rond het verhaal. Corruptie en werkelijkheid worden er tot een gesprek gedwongen. Regisseur Billy Wilder -van Oostenrijkse origine- drukte een stempel van Duits Expressionisme op de cameravoering en bracht een gesofisticeerde, Europese plotontwikkeling mee, wars van alle happy endings. Abrupt werd het bioscooppubliek in de VS op grote schaal geconfronteerd met de film noir basisfiguren van de gedoemde antiheld en de femme fatale. 'Double Indemnity' lanceerde een cynisch voorstel aan de toeschouwer: de strijd wordt niet beslecht in het voordeel van de sterkste of de onbaatzuchtigste maar de meest meedogenloze plukt de vruchten; het keerde de gangbare moraal binnenste buiten, intensiveerde het pessimisme. De film maakt het benoembaar dat elke mens het produkt is van zijn verleden en dat niets de keten van gebeurtenissen kan stoppen, eens je de machine in gang hebt gezet. Er rest de noir held enkel het wrange inzicht in zijn eigen hubris en rampspoed. De stervende Fred MacMurray haalt als hoofdpersonage deze positie mooi aan in zijn bittere voice-over: "I killed him for money and for a woman. I didn't get the money... and I didn't get the woman."